Przekazywanie dziecku informacji o śmierci bliskiej osoby jest dla dorosłego wyzwaniem – nie tylko ze względu na samą wagę takiej wiadomości (TUTAJ pisałam, w jaki sposób ją sformułować), ale też przez nieprzewidywalność reakcji dziecka i pojawiające się trudne emocje.
Kiedy dziecko się dowiaduje…
Reakcje dziecka na informacje o śmierci kogoś ważnego mogą być różne, w zależności od uwarunkowań temperamentalnych, wieku dziecka, okoliczności śmierci, kontekstu, sytuacji rodzinnej. Ważnym czynnikiem jest bliskość relacji, która łączyła dziecko ze zmarłym.
Dziecko dowiadując się o tym, że bliska mu osoba umarła, może doświadczyć najróżniejszych emocji: od smutku, żalu, złości, przez lęk, poczucie winy, poczucie odpowiedzialności, aż po ulgę (jeśli zmarła osoba była źródłem jego cierpienia czy problemów rodzinnych) czy wstyd (szczególnie jeśli osoba umarła w okolicznościach piętnowanych społecznie, np. w wyniku uzależnienia czy samobójstwa).
Wszystkie te emocje mogą się przejawiać w zachowaniach takich jak:
- Płacz,
- Milczenie, brak chęci do rozmowy,
- Krzyk, wyzwiska, wrogie nastawienie (także w stronę osoby przekazującej informację lub osoby zmarłej),
- Poszukiwanie przyczyny w sobie, obwinianie się, łączenie swojego zachowania ze śmiercią tej osoby,
- Przerzucanie odpowiedzialności na innych (np. w przypadku śmierci rodzica – na drugiego opiekuna),
- Obawianie się o zdrowie swoje i innych bliskich osób, nadmierna czujność,
- Brak apetytu, apatia, zaburzenia snu (bezsenność, koszmary senne),
- Poszukiwanie w sobie podobieństw do zmarłej osoby lub ich generowanie,
- Częste wspominanie zmarłego,
- Zachowywanie się, jakby nic się nie stało, niedopuszczanie do siebie tej wiadomości.
To tylko najczęstsze przykłady. W rzeczywistości każde dziecko może w inny sposób przyjąć taką informację i na nią zareagować – trudno przewidzieć, co się wydarzy, ale warto poznać najważniejsze zasady dotyczące wspierania dziecka w tym trudnym momencie.
Jak odpowiedzieć na reakcję dziecka?
Przede wszystkim należy przyjąć i zaakceptować wszelkie emocje, które się pojawią, pamiętając, że dziecko ma do nich prawo.
„Musisz być silna”, „Wszystko będzie dobrze”, „Trzeba iść do przodu”, „Wiem, co czujesz” – to komunikaty, które bagatelizują, unieważniają przeżycia dziecka. Słysząc je, dostaje informację, że nie może się tak czuć ani się tym dzielić. Nie ma poczucia zrozumienia czy wsparcia, nie czuje też ze strony dorosłego otwartości na rozmowę o tym doświadczeniu.
Jak wspierać dziecko w przeżywaniu trudnych emocji?
1. Usłysz i nazwij. „Widzę, że jesteś smutny/zły/rozżalony…”.
2. Zaakceptuj. „To, co teraz przeżywasz, jest naturalne w tej sytuacji.”, „Masz do tego prawo.”.
3. Wysłuchaj. Jeśli dziecko potrzebuje rozmowy, pozwól mu na nią, nawet, jeśli jest to dla ciebie trudne. Słuchaj uważnie, zadawaj otwarte pytania (np. „Jakie są twoje największe obawy?”), parafrazuj to, co mówi dziecko („Czyli uważasz, że…”, „Jesteś wściekła, bo nie mogłaś się pożegnać z mamą”), odzwierciedlaj jego emocje („Wydaje mi się, że jesteś bardzo zmartwiony”, „Mam wrażenie, że po śmierci babci bardzo boisz się o zdrowie dziadka”).
4. Bądź obecny. Daj dziecku znać, że jesteś dla niego, jeśli tego potrzebuje. Bądź przy nim. W takiej sytuacji ważna jest obecność, bliskość, wsparcie, często bez słów komentarza.
Wsparcie w przeżywaniu żałoby
Żałoba to proces, nie kończy się w raz z przekazaniem i przyjęciem informacji o śmierci. Każdy człowiek przeżywa ją w inny sposób. Ważne jest, by w tym czasie dać dziecku przestrzeń na pojawiające się emocje i rozmowę – dzięki temu poczuje się bezpiecznie. Możesz też porozmawiać z nim o tym, jakie emocje mogą się pojawić w tym czasie – to pomoże mu zrozumieć, co się z nim dzieje. Zapewniaj dziecko, że to nie jego wina.
Jeśli dziecko ma potrzebę wspominania zmarłego – towarzysz mu w tym, nie hamuj rozmów na ten temat. Jeśli natomiast dziecko nie chce rozmawiać – nie nakłaniaj go do tego, ale zapewnij go, że jesteś na to otwarty.
Nie musisz ukrywać przed dzieckiem swoich emocji – dziecko uczy się ich przeżywania i sposobów radzenia z obserwacji. Kiedy dziecko widzi, że potrafisz mówić o tym, co czujesz w związku z tą sytuacją, rozumie, że jest bezpiecznie o tym rozmawiać. Możecie wymienić się sposobami, które Wam pomagają. Pamiętaj jednak, że to ty masz być wsparciem dla dziecka – nie odwrotnie. Dlatego też jeśli jest ci trudno, zadbaj o siebie, porozmawiaj z innym dorosłym lub ze specjalistą.
Postaraj się zachować stały rytm życia, ale pamiętaj, że zachowanie dziecka może się zmienić. Ważne, by odpowiednio na te zmiany reagować, by dziecko nie czuło się osamotnione czy niezrozumiałe.
Jeśli żałoba przedłuża się, a jej przeżywanie po kilkunastu miesiącach nie zmienia się lub zwiększa swoją intensywność, warto skorzystać z konsultacji specjalisty – psychologa dziecięceg czy terapeuty.
Bibliografia: Goldman L. (2012), Jak rozmawiać z dziećmi kiedy ktoś umiera. Łodź: Wydawnictwo Feeria